«Το κλειδί είναι κάτω απ΄το Πλατύστομο»- Η αρχαία πόλη και ο λόφος «Αστέρια». Του Κώστα Ευθυμίου

Στο προηγούμενο άρθρο μου που φιλοξενήθηκε στο 1ο φύλλο του
«Πηλέα του Πλατυστόμου» με τίτλο «η Μάκρη που έγινε Μακρακώμη» αναφέρθηκα με επαρκή πιστεύω τεκμήρια, στο γιατί δεν υπήρξε Αρχαία πόλη με το όνομα Μακρακώμη, αλλά Αρχαία κώμη με το όνομα Μάκρη (ή Μάκρα) κι ακόμα γιατί αυτή η κώμη δεν μπορεί να ταυτισθεί με την πόλη, τα ερείπια της οποίας, όπως και της Ακρόπολής της, βρίσκονται στους λόφους Αστέρια και Προφήτης Ηλίας (Άη Λιάς) αντίστοιχα, του Πλατυστόμου.
Στο παρόν άρθρο μου θα προσπαθήσω να απαντήσω στο ερώτημα ποια είναι αυτή η Αρχαία πόλη στο λόφο των «Αστεριών», τα ερείπια της οποίας ήρθαν ξανά στο φως με τις μικρές ανασκαφικές τομές των τελευταίων χρόνων.
Η αρχαιολογική έρευνα, τόσο η επιφανειακή, όσο και αυτές οι πρώτες μικρής κλίμακας ανασκαφικές τομές δείχνουν ότι επρόκειτο για μια μεγάλης έκτασης πόλη των Ελληνιστικών χρόνων, η οποία κατοικήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα πριν εγκαταλειφθεί για άγνωστους μέχρι στιγμής λόγους. Πιθανολογώ ότι η εγκατάλειψη της πόλης σχετίζεται με τα βίαια γεγονότα που συνέβησαν κατά τη φάση του πολέμου της Αιτωλικής Συμπολιτείας εναντίον των Ρωμαίων (αλλά και των τότε συμμάχων τους Μακεδόνων) περί το 191-189π.Χ., που είχε σαν συνέπεια μεταξύ των άλλων, την ολοσχερή καταστροφή της Λαμίας, αλλά και την καταστροφή της οχυρής Ηράκλειας (Τραχίνας).
Τα μέχρι στιγμής υπάρχοντα στοιχεία δεν μας επιτρέπουν να ταυτοποιήσουμε την Αρχαία πόλη με ασφάλεια. Ευελπιστούμε ότι η συνέχιση των ανασκαφών θα μας φέρει μπροστά σε κάποια τεκμήρια (ίσως επιγραφές), απ’ τα οποία θα μπορέσουμε με βεβαιότητα να αποφανθούμε για το όνομά της.
Μέχρι τότε όμως η πόλη θα συνεχίσει να κρατά καλά κρυμμένα τα μυστικά της. Φαίνεται σαν ο χρόνος να έσβησε κάθε ίχνος που θα μας επέτρεπε να αποκαλύψουμε την ταυτότητά της.
Ή μήπως δεν είναι εντελώς έτσι ; Μήπως δηλαδή το πέρασμα των αιώνων άφησε κάποια αμυδρά στοιχεία που θα μας επιτρέψουν να εικάσουμε έστω, την Αρχαία ονομασία της ;
Πριν επιχειρήσω να απαντήσω στο ερώτημα αυτό, θεωρώ αναγκαίο να κάνω μια μικρή αναφορά στο όνομα του λόφου (ακριβέστερα, πρόκειται για σειρά διαδοχικών λόφων συνδεδεμένων μεταξύ τους) όπου ήταν χτισμένη. Θεωρώ λοιπόν ότι η ονομασία του λόφου, είναι προϊόν παρετυμολόγησης1, δηλαδή ότι από παρερμηνεία προέκυψε ο όρος «τ’ Αστέρια», αντί του ορθού «τα Στέρια», δηλαδή τα Στέρεα οικοδομήματα του λόφου, που για αιώνες πρέπει να ήταν εμφανή και να εντυπωσίαζαν τους μεταγενέστερους κατοίκους της περιοχής, αλλά και να τους δυσκόλευαν όταν κάποια στιγμή επιδόθηκαν στην καλλιέργεια των εκτάσεων του λόφου, καθώς χρειαζόταν επί πλέον μόχθος για να ξεθεμελιωθούν και να πεταχτούν οι ογκόλιθοι που συναντούσαν διαρκώς.
Ας επιστρέψω όμως τώρα στο αρχικό ερώτημα περί της ταυτότητας της Αρχαίας πόλης.
Ο λόφος, ή καλύτερα η συστάδα των λόφων με «τα Στέρια», βρίσκεται πολύ κοντά στο σημερινό χωριό Πλατύστομο. Συγκεκριμένα οι λόφοι αυτοί, όπως και ο υπερκείμενος λόφος του Προφήτη Ηλία, όπου βρίσκονται τα ερείπια της Ακρόπολης, ανήκουν στην κτηματική περιφέρεια της Κοινότητας Πλατυστόμου του Δήμου Μακρακώμης.
Έτσι νομίζω ότι είναι αναγκαίο να κάνω μια μικρή αναφορά στο χωριό αλλά και στο τοπωνύμιο Πλατύστομο. Το Πλατύστομο είναι ένα μικρό χωριό της Δυτικής Φθιώτιδας, στις υπώρειες της Όρθρυος, χτισμένο σε κοιλάδα η οποία διαρρέεται από χειμάρρους- παραποτάμους του Σπερχειού. Σήμερα έχει περίπου 200 μόνιμους κατοίκους ενώ παλιότερα και μάλιστα πριν τον Εμφύλιο αριθμούσε 600-700 κατοίκους. Ο τρόπος δόμησης του χωριού, αλλά και κάποιες ισχνές γραπτές αναφορές (όπως εκλογικοί κατάλογοι, ονόματα κατοίκων αγωνιστών του ’21) μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το σημερινό χωριό Πλατύστομο είναι ένας σχετικά νέος οικισμός2.
Φαίνεται να οικοδομήθηκε στα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας (γύρω στα 1800-1830). Πυρήνας του ήταν η κατοικία του τελευταίου Οθωμανού αξιωματούχου (Ισμαήλ μπέη σύμφωνα με τη σωζόμενη λαϊκή προφορική παράδοση), στον Παλιόπυργο. Γύρω του χτίστηκαν τα πρώτα σπίτια υποστατικά των Ελλήνων κολλήγων. Μετά την απελευθέρωση (1833), το χωριό επεκτάθηκε κυρίως προς Β.Δ. με την εγκατάσταση κάποιων κατοίκων του μικρού ορεινού οικισμού της Λαβανίτσας ο οποίος σταδιακά εγκαταλείφθηκε, κατοίκων της Γιαννιτσούς, η οποία το 1833 παρέμεινε στην Οθωμανική επικράτεια, αλλά και αγωνιστών του Απελευθερωτικού Αγώνα του ’21 των οποίων οι πατρίδες έμειναν αλύτρωτες (αρκετοί Ασπροποταμίτες).
Δημιουργεί εντύπωση η επιλογή του ονόματος του χωριού, καθώς το τοπωνύμιο Πλατύστομο είναι πολύ σπάνιο στην Ελλάδα, (υπάρχει το χωριό Πλατύστομα (τα) στην ορεινή Λευκάδα), παρ’ όλο που η θέση του στο κέντρο περίπου μιας μικρής κοιλάδας δεν έχει κάποια αντίστοιχη σπάνια γεωγραφική ιδιαιτερότητα. Ακόμα η γεωγραφική θέση του χωριού δεν δικαιολογεί αναφορά σε στόμα ή στόμιο και μάλιστα πλατύ (το οποίο βέβαια από μόνο του αποτελεί αντίφαση). Αξίζει εδώ να σημειωθεί, ότι το σχεδόν συνώνυμο χωριό της Λευκάδας είναι ο πιο ορεινός οικισμός του νησιού (δηλαδή έχει εντελώς διαφορετικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά απ’ το Πλατύστομο).
Μπορούμε λοιπόν βάσιμα να συμπεράνουμε ότι το τοπωνύμιο Πλατύστομο δεν έχει Γεωγραφική προέλευση. Η επιλογή αυτού του σπάνιου ονόματος, δείχνει ότι για τους πρώτους κατοίκους του αυτό ήταν κοινός τόπος, ότι αυτό ήταν το όνομα της ευρύτερης του οικισμού περιοχής, από προγενέστερους χρόνους.
Τι όμως ονομαζόταν Πλατύστομο (ή κάτι παρεμφερές) σε προγενέστερους χρόνους και η ανάμνησή του αιωρούνταν σαν βαριά σκιά και που ήταν αδύνατον να αγνοηθεί παρά το πέρασμα των αιώνων ;
Μήπως δηλαδή τελικά το τοπωνύμιο Πλατύστομο έχει σχέση με το όνομα της Αρχαίας πόλης που ξανάρχεται στο φως απ’ την ανασκαφική έρευνα, στους λόφους με «τα Στέρια» ; Μήπως η κάποτε ακμαία και πολυάνθρωπη πόλη που ήταν χτισμένη εκεί, αντιστάθηκε στη λήθη του χρόνου και άφησε κάποια αμυδρά στοιχεία για την ταυτότητά της ; Μήπως τελικά το κλειδί βρίσκεται κάτω απ’ το Πλατύστομο, βρίσκεται δηλαδή στην ετυμολόγηση του τοπωνυμίου ;
Στον αείμνηστο Παναγιώτη Μακρυγιάννη-Ματαπά3 ανήκει η τιμή ότι αυτός πρώτος, αναζητώντας την πιθανή θέση της Ομηρικής Φθίας, υπέδειξε ως τέτοια την περιοχή του Πλατυστόμου και για την τεκμηρίωση της άποψής του, μεταξύ πολλών άλλων στοιχείων που κατέθεσε, επιχείρησε την ετυμολόγηση του τοπωνυμίου του χωριού.
Αφού απέρριψε την τρέχουσα άποψη για Πλατύ στόμιο, ή Πλατύ στόμα, ως αποτέλεσμα άγνοιας της αρχικής προέλευσης του ονόματος και της αδυναμίας των μεταγενέστερων κατοίκων της περιοχής να δώσουν πειστική εξήγηση, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το τοπωνύμιο Πλατύστομο αποτελεί γλωσσική εξέλιξη του αρχικού τύπου «Πηλείδους δόμος», ή και «Πηλέος δόμος».
Κατά τη γνώμη μου, ίσως το 1ο συνθετικό και στις δύο εκδοχές, χωρίς να μπορεί να απορριφθεί εντελώς, να αποτελεί μια, αν και πολύ ευφυή, εν τούτοις αρκετά εκβιαστική λύση. Αντίθετα όμως θεωρώ ότι το 2ο συνθετικό, δηλαδή η λέξη δόμος (τόμος) αποτελεί μια πολύ λογική εκδοχή. Εδώ θέλω να τονίσω το γεγονός ότι οι κάτοικοι του χωριού αποκαλούνται Πλατυστομάτες, ή και Πλαστομάτες, ποτέ όμως Πλατυστομίτες.
Θα επιχειρήσω λοιπόν στη συνέχεια μία διαφορετική προσέγγιση στην ετυμολόγηση του 1ου συνθετικού του ονόματος του Πλατυστόμου.
Στα χρόνια της ακμής των Αινιάνων υπήρχε στην κοιλάδα του Σπερχειού μια πόλη που ονομαζόταν Λάτυια4. Την ύπαρξή της γνωρίζουμε από επιγραφή σε λίθινο βάθρο αγάλματος στην Υπάτη :
« Λατυιέων α πόλις
Σώσανδρον Τολμαίου
ευεργέταν τοις θεοίς
Τον μέγα εμ βουλαίς τε και ήθεσι και φρενός αλκή,
Σώσανδρον, κλεινόν έκγονον Αινιέων,
Τολμαίου κλυτόν υία, πόλις Λάτυια, φιλόπλου
Χάλκεον αντ’ αρεταίς είσατο τάδε θεοίς…»
Η Λάτυια λοιπόν, μια πόλη που ανήκε στο κοινό των Αινιάνων, αφιερώνει χάλκινο άγαλμα στο Σώσανδρο, το γιό του φιλόπλου Τολμαίου απ’ την Υπάτη, για τις ευεργεσίες που της παρείχε, πιθανόν κατά τη διάρκεια της (ενιαύσιας) θητείας του ως Αινιάρχη. Η πόλη αυτή δεν έχει εντοπιστεί. Κατά τον Ι. Γ. Βορτσέλα5 πρέπει να αναζητηθεί στην Άνω κοιλάδα του Σπερχειού.
Η άποψή μου είναι ότι το 1ο συνθετικό του ονόματος του Πλατυστόμου είναι πιθανόν να συνδέεται με αυτήν την Αινιανική πόλη. Θεωρώ δηλαδή ότι είναι πιθανόν απ’ τον τύπο Λατύιης δόμος, να οδηγηθήκαμε στους τύπους Λατύσδομος – Λατύστομος-Λατύστομο και τέλος από παρετυμολόγηση των μεταγενέστερων φτάσαμε στον τελικό τύπο Πλατύστομο.
Θα εκθέσω και μια παρεμφερή εκδοχή. Κατά τον Π. Μακρυγιάννη, το χωριό Πλατύστομο αναφερόταν παλιότερα και ως Πλατυστόμη. Αν όντως προϋπήρχε τέτοιος τύπος, θα μπορούσε να προέρχεται απ’ το Λατύιης δόμοι, οπότε Λατυσδόμοι – Λατυστόμοι και από μεταγενέστερη παρετυμολόγηση, τελικά Πλατυστόμη.
Όσο δε για το όνομα της πόλης Λάτυιας, ίσως συνδέεται με το θέμα Λάας = πέτρα, σημαίνει δηλαδή την πετρόχτιστη, κάτι που έρχεται σε απόλυτη συμφωνία με την εντυπωσιακή οχύρωση της Ακρόπολής της στο λόφο του Προφήτη Ηλία.

Κώστας Αθ. Ευθυμίου

*Από αγάπη και ενδιαφέρον για την Ιστορία του γενέθλιου τόπου μου του Πλατυστόμου, έγραψα και δημοσίευσα στο 2ο φύλλο της εφημερίδας του Πολιτιστικού μας Συλλόγου «Ο Πηλέας του Πλατυστόμου» το άρθρο με τίτλο «Το κλειδί είναι κάτω απ’ το Πλατύστομο» κλέβοντας τον τίτλο απ’ το Χρόνη Μίσσιο.

1. Παρετυμολόγηση σ’ ένα τοπωνύμιο γίνεται όταν αυτό είναι πλέον ακατανόητο για μία ή περισσότερες γενιές, οπότε τροποποιείται ώστε να αποκτήσει ένα νόημα που συνήθως είναι εντελώς διαφορετικό απ’ αυτό της αρχικής μορφής.
2. Το ότι αναφέρονται σε αρχεία της Μονής Ρεντίνας, δωρητές κάτοικοι του Πλατυστόμου κατά τον 17ο αιώνα, πρέπει να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι υπήρξε στην περιοχή του Πλατυστόμου προγενέστερος οικισμός σε κάποια άλλη τοποθεσία (π.χ. Παληοχώρια, ή Κουτσομύλια).Το γεγονός όμως ότι δεν υπάρχουν σωζόμενοι ναοί που θα μαρτυρούσαν την τοποθεσία του οικισμού, αλλά ότι υπήρχαν τρεις παλαιοί ναοί στην περιοχή γύρω και πάνω στο λόφο του Προφήτη Ηλία, απομακρυσμένοι μεταξύ τους, δηλαδή ο ομώνυμος στην κορυφή του λόφου, ο Άη Γιάννης και ο Άη Βασίλης στους πρόποδές του, με κάνει να σκέφτομαι ότι ίσως υπήρχαν περισσότεροι του ενός μικροί οικισμοί διάσπαρτοι στην περιοχή (ο Πουκεβίλ εξάλλου αναφέρεται σε Πλατυστομάτικα καλύβια).
3. Παναγιώτη Β.Π. Μακρυγιάννη – Ματαπά : «Το πρόβλημα της Ομηρικής Φθίας»
Εκδόσεις Ρίζες, σελ. 320-327.
4. Ιωάννου Γ. Βορτσέλα : «Φθιώτις» Εκδόσεις Κασταλία, σελ.87.
5. ό.π. σελ. 91.

Written by

altpressfthiotida.com ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΛΑΜΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΦΘΙΩΤΙΔΑ- ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ

No Comments Yet.

Leave a comment